Chính sách xuất khẩu chip Mỹ đang tái định hình chuỗi cung ứng toàn cầu, tạo ra cả thách thức và cơ hội mới đối với Việt Nam trong bối cảnh tranh công nghệ Mỹ-Trung. Theo quy định mới có hiệu lực từ tháng 10/2022, Bộ Công Thương Mỹ (BIS) đã hạn chế việc xuất khẩu chip tiến tiến, thiết bị sản xuất bán dẫn và công nghệ liên quan sang Trung Quốc, nhằm ngăn chặn sự phát triển của ngành AI và siêu máy tính Trung Quốc.
Ảnh hưởng trực tiếp nhất là chuỗi cung ứng toàn cầu phải “điều lại” khi các nhà sản xuất chip toàn cầu phải cân nhắc lại các nhà cung ứng và thị trường tiêu thụ. Việt Nam, đang dần trở thành hub cho việc lắp ráp và thử nghiệm chip trong Đông Nam Á, có thể tận dụng cơ hội này để thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào ngành bán dẫn, đặc biệt là trong những sản phẩm chip “legacy” vẫn có nhu cầu cao.
Tuy nhiên, thách thức cũng rõ ràng. Các nhà sản xuất chip Việt Nam cần tuân thủ các quy định mới về xuất khẩu, bao gồm việc kiểm tra cuối cùng (end-use checks) và giấy phép cho những sản phẩm có thể được sử dụng trong các ứng dụng quân sự hoặc AI cao cấp. Điều này tăng gánh nặng hành chính và chi phí tuân thủ, đặc biệt đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) đang cố gắng tích hợp vào chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu. Các quy định mới của BIS bao gồm: thêm chip tính toán hiệu năng cao vào Commerce Control List (CCL), yêu cầu giấy phép mới cho hàng hóa đích đến siêu máy tính hoặc phát triển sản xuất bán dẫn tại Trung Quốc, mở rộng phạm vi Export Administration Regulations (EAR) cho các mặt hàng do nước ngoài sản xuất, và hạn chế khả năng của người Mỹ hỗ trợ phát triển IC tại các cơ sở sản xuất tại Trung Quốc.
Trong bối cảnh này, Việt Nam cần tăng cường:
- Nâng tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng và quản lý chuỗi cung ứng để đáp ứng các yêu cầu quốc tế về xuất khẩu
- Đào tạo nhân lực về công nghệ bán dẫn, thiết kế chip và quy trình sản xuất để giảm sự phụ thuộc vào chuyên gia nước ngoài
- Xây dựng park công nghệ cao với hạ tầng ổn định, cung ứng điện ổn định và môi trường pháp lý minh bạch để thu hút nhà sản xuất chip toàn cầu
- Thúc đẩy hợp tác quốc tế với các công ty Mỹ, Hàn Quốc và Đài Loan để chuyển giao công nghệ và kinh nghiệm
Dù có thách thức, xu hướng “friend-shoring” và “near-shoring” trong ngành bán dẫn đang tạo ra cơ hội vàng cho Việt Nam. Nhiều tập đoàn công nghệ toàn cầu đang tìm kiếm các địa điểm thay thế Trung Quốc để mở rộng công suất sản xuất, và Việt Nam với vị trí chiến lược, chi phí lao động cạnh tranh và chính sách hỗ trợ đầu tư đang trở thành lựa chọn hấp dẫn. Samsung, Intel, Amkor Technology và Hana Micron đã có mặt tại Việt Nam với các nhà máy lắp ráp, đóng gói và thử nghiệm (ATP).
Để tận dụng tối đa cơ hội này, chính phủ Việt Nam cần có chiến lược rõ ràng:
- Xây dựng “Chiến lược Bán dẫn Quốc gia” với mục tiêu ổn định cung ứng chip thiết yếu và phát triển sản xuất chip nội địa
- Tạo ra các ưu thuế và hỗ trợ tài chính cho các dự án đầu tư vào thiết bị sản xuất chip và R&D
- Cải thiện hệ thống giáo dục với các chương trình đào tạo kỹ sư và kỹ thuật viên chuyên biệt cho ngành bán dẫn
- Thúc đẩy hợp tác nghiên cứu với các công ty bán dẫn quốc tế và tổ chức nghiên cứu
Các chuyên gia đánh giá Việt Nam có lợi thế so sánh trong phân đoạn ATP (Assembly, Test, Packaging) – giá trị khoảng 50 tỷ USD/năm toàn cầu. Tuy nhiên, để leo thang giá trị (move up the value chain) vào thiết kế chip (design) và sản xuất wafer (fabrication), Việt Nam cần đầu tư mạnh vào R&D, hạ tầng điện năng lượng hạt nhân hoặc tái tạo, và môi trường pháp lý bảo vệ sở hữu trí tuệ.
Trong báo cáo năm 2023, Semiconductor Industry Association (SIA) nhận định ngành bán dẫn toàn cầu sẽ đạt 1 nghìn tỷ USD năm 2030. Việt Nam nếu nắm bắt cơ hội “chip exodus” từ Trung Quốc có thể đạt thị phần 5-10% phân đoạn ATP, tạo ra hàng trăm nghìn việc làm cao chất lượng.
Tóm lại, chính sách xuất khẩu chip Mỹ là cú hích quan trọng để Việt Nam đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa ngành bán dẫn. Với chiến lược đúng đắn, Việt Nam không chỉ vượt qua thách thức mà còn trở thành một người chơi quan trọng trong chuỗi cung ứng bán dẫn phương Tây mới.
Tham khảo thêm: United States export controls on semiconductors to China – Wikipedia | BIS Export Control Ruling October 2022
