Lệnh Linux cơ bản cho người mới bắt đầu

Lệnh Linux cơ bản là kỹ năng đầu tiên bất kỳ ai muốn làm quen với hệ điều hành mã nguồn mở cần nắm vững. Dù bạn dùng Ubuntu, Fedora hay bất kỳ bản phân phối nào, các lệnh dưới đây giúp bạn di chuyển trong hệ thống, quản lý file, phân quyền và xử lý tiến trình ngay từ ngày đầu tiên. Bài viết tổng hợp lệnh Linux cơ bản cho người mới bắt đầu kèm ví dụ cụ thể và những lỗi thường gặp cần tránh.

Làm quen với terminal

Terminal là cửa sổ cho phép bạn gõ lệnh để điều khiển máy tính. Mỗi lệnh gồm tên lệnh, tùy chọn (option) và đối số (argument). Ví dụ trong lệnh ls -l /home, ls là tên lệnh, -l là tùy chọn và /home là đối số. Muốn tìm hiểu bất kỳ lệnh nào, gõ man tên_lệnh để mở trang hướng dẫn chi tiết, hoặc man -k từ_khóa để tìm kiếm theo chủ đề.

Di chuyển trong hệ thống file

Ba lệnh nền tảng giúp bạn định vị bản thân trong hệ thống:

• pwd: in ra đường dẫn thư mục hiện tại (print working directory)
• ls: liệt kê nội dung thư mục. Dùng ls -l xem chi tiết, ls -a hiện cả file ẩn, ls -h hiện kích thước dễ đọc, ls -t sắp xếp theo thời gian
• cd đường_dẫn: chuyển thư mục. Gõ cd không đối số về thư mục home, cd - quay lại thư mục trước đó, cd .. lên thư mục cha

Trong hệ thống Linux, dấu chấm . đại diện cho thư mục hiện tại, hai chấm .. là thư mục cha. Khi dùng ls, thư mục thường hiện màu xanh, file thực thi màu đỏ, tùy theo cấu hình màu của shell.

Thao tác với file và thư mục

• cp nguồn đích: sao chép file. Khi sao chép thư mục phải thêm -r để copy toàn bộ nội dung bên trong, ví dụ cp -r duan backup
• mv nguồn đích: di chuyển hoặc đổi tên file. mv cu.txt moi.txt đổi tên, mv file.txt /tmp/ di chuyển sang thư mục khác
• rm file: xóa file. Lệnh rm -rf thư_mục xóa cả thư mục và toàn bộ nội dung mà không hỏi lại
• mkdir thư_mục: tạo thư mục mới. mkdir -p a/b/c tạo luôn chuỗi thư mục cha con
• touch file: tạo file rỗng nếu chưa tồn tại, hoặc cập nhật thời gian sửa đổi nếu file đã có

Xem nội dung file

• cat file: in toàn bộ nội dung file ra màn hình, phù hợp với file nhỏ
• less file: xem file theo trang. Phím Space sang trang sau, b quay lại trang trước, q thoát, gõ /từ_khóa để tìm kiếm bên trong
• head -n 20 file: xem 20 dòng đầu tiên (mặc định 10 dòng)
• tail -n 20 file: xem 20 dòng cuối. Đặc biệt hữu ích với log: tail -f /var/log/syslog theo dõi file log theo thời gian thực

Phân quyền và quyền root

Mỗi file trong Linux có ba nhóm quyền: chủ sở hữu (owner), nhóm (group) và người khác (other), mỗi nhóm gồm quyền đọc (r), ghi (w) và thực thi (x). Chuỗi -rwxr-xr-- nghĩa là owner có đủ ba quyền, group có đọc và thực thi, người khác chỉ đọc.

• chmod 755 file: đặt quyền theo số. Quy ước r=4, w=2, x=1, nên 7 là đầy đủ, 5 là đọc và thực thi, 4 chỉ đọc
• chmod +x script.sh: thêm quyền thực thi cho script
• chown user:group file: đổi chủ sở hữu và nhóm của file
• sudo lệnh: chạy lệnh với quyền root. Mỗi phiên chỉ cần nhập mật khẩu một lần trong khoảng 15 phút

Quản lý tiến trình

• ps aux: liệt kê toàn bộ tiến trình đang chạy kèm thông tin chi tiết
• top: hiển thị tiến trình theo thời gian thực, cập nhật liên tục vài giây một lần
• kill mã_tiến_trình: gửi tín hiệu dừng tới tiến trình. kill -9 ép dừng ngay lập tức, kill -15 yêu cầu dừng nhẹ nhàng để tiến trình dọn dẹp trước khi thoát
• pgrep tên: tìm mã tiến trình theo tên

Cài đặt phần mềm bằng package manager

Mỗi dòng phân phối có công cụ quản lý gói riêng. Trên Ubuntu và Debian dùng apt, trên Fedora và RHEL dùng dnf:

• sudo apt update: cập nhật danh sách gói. Luôn chạy lệnh này trước khi cài đặt để đảm bảo thấy phiên bản mới nhất
• sudo apt upgrade: nâng cấp các gói đã cài lên phiên bản mới
• sudo apt install tên_gói: cài đặt gói mới
• sudo apt remove tên_gói: gỡ gói, sudo apt autoremove dọn các gói phụ thuộc không còn dùng
• Với Fedora thay apt bằng dnf: sudo dnf install tên_gói, sudo dnf search từ_khóa để tìm gói

Pipe và chuyển hướng

Pipe và chuyển hướng là sức mạnh thực sự của Linux, cho phép kết nối nhiều lệnh lại với nhau:

• |: đưa kết quả của lệnh trước làm đầu vào của lệnh sau. Ví dụ ls -l | grep txt chỉ hiện các dòng chứa txt
• >: ghi đè nội dung ra file. echo hello > file.txt tạo file mới với nội dung hello
• >>: thêm nội dung vào cuối file mà không xóa dữ liệu cũ
• 2>: chuyển thông báo lỗi sang file. 2>&1 gộp cả lỗi và kết quả vào cùng một luồng
• <: đọc dữ liệu từ file làm đầu vào, ví dụ sort < data.txt
• tee: vừa hiển thị kết quả ra màn hình vừa ghi vào file, ví dụ ls | tee output.txt

Ba lỗi phổ biến của người mới

Sai lầm nguy hiểm nhất là dùng rm -rf mà không kiểm tra kỹ đường dẫn. Lệnh rm -rf * chạy trong thư mục home hoặc thư mục gốc sẽ xóa toàn bộ dữ liệu mà không có thùng rác nào để khôi phục. Luôn kiểm tra vị trí hiện tại bằng pwd trước khi xóa, và cân nhắc dùng mv vào thư mục tạm thay vì xóa thẳng khi chưa chắc chắn.

Lỗi thứ hai là quên chạy sudo apt update trước khi cài gói. Nếu danh sách gói đã cũ, lệnh cài đặt có thể báo không tìm thấy gói hoặc cài phải phiên bản cũ. update chỉ làm mới danh sách gói, upgrade mới thực sự nâng cấp, nên hai bước này cần đi cùng nhau.

Lỗi thứ ba là nhầm lẫn giữa ghi đè > và thêm vào >>. Một lần gõ nhầm > có thể xóa sạch nội dung file quan trọng, trong khi >> an toàn hơn khi muốn giữ dữ liệu cũ.

Luyện tập mỗi ngày

Học lệnh Linux cơ bản nhanh nhất là thực hành hàng ngày trên máy thật hoặc máy ảo. Hãy bắt đầu với vài lệnh di chuyển và tạo file, sau đó dần thêm phân quyền, tiến trình và pipe. Trang hướng dẫn man luôn ở đó khi bạn cần, và cộng đồng Ubuntu cùng các diễn đàn Linux sẵn sàng giải đáp. Sau vài tuần, những thao tác này sẽ thành phản xạ tự nhiên.

Nguồn tham khảo

• TLDP: Bash Guide for Beginners
• Ubuntu: Sử dụng terminal
• GNU: Bash Reference Manual
• Ubuntu manpage: lệnh ls
• Ubuntu Server: Quản lý gói phần mềm