NFT là gì? Cách token phiên bản số hoạt động trên Ethereum
NFT là token phiên bản số ghi trên blockchain, đại diện quyền sở hữu một tài sản duy nhất. Vì mỗi token có một mã định danh riêng và được gắn với đúng một tài sản cụ thể, nó không thể bị chia nhỏ, thay thế hay sao chép giống các đồng tiền mã hóa thông thường. Đây cũng chính là nguồn gốc của cụm từ phiên bản số: giá trị của nó nằm ở tính độc nhất và khả năng chuyển nhượng có thể kiểm chứng, chứ không nằm ở bản thân nội dung hình ảnh hay âm thanh.
Cơ chế bên trong một NFT
Về mặt kỹ thuật, một NFT đơn giản là một hợp đồng thông minh nằm trên một blockchain, hầu hết các ví dụ nổi tiếng đều chạy trên Ethereum. Hợp đồng giữ một danh sách các token với mã định danh riêng, mỗi token trỏ tới một địa chỉ ví chủ sở hữu hiện tại, và thường kèm một liên kết tới tệp hình ảnh, âm thanh hoặc video được lưu ở nơi khác.
Quy trình tham gia vào thị trường thường gồm bốn bước:
- Mint: người tạo hoặc chủ dự án đưa lên blockchain một lô token mới. Quá trình này tốn phí gas, và ngay tại thời điểm mint, phần lớn NFT chưa có chủ sở hữu nào.
- Quản lý metadata: tên, mô tả và đường dẫn tới tệp được lưu dưới dạng dữ liệu JSON ở một nơi tập trung, thường là kho lưu trữ tên miền riêng. Việc dữ liệu nằm ngoài chuỗi này là nguồn gốc của hiện tượng hỏng liên kết khi dịch vụ đó ngừng hoạt động.
- Chuyển nhượng: mỗi lần mua bán chỉ thay đổi địa chỉ chủ sở hữu trong hợp đồng thông minh. Giao dịch được ghi công khai, ai cũng tra được, nhưng thường chỉ hiển thị mã giao dịch và giá trị, không tự chứng minh tính xác thực của chính tác phẩm.
- Xác thực lịch sử: lịch sử sở hữu là ưu điểm thực sự của NFT so với một bức tranh vật lý, vì nó cho thấy toàn bộ chuỗi chuyển nhượng từ lần đúc đầu tiên.
Hai tiêu chuẩn phổ biến nhất là ERC-721, trong đó mỗi token đại diện riêng cho một tài sản duy nhất, và ERC-1155, cho phép một hợp đồng quản lý cả token độc nhất lẫn token giống nhau, phù hợp với các bộ sưu tập lớn hoặc vật phẩm trong game có thể tiêu hao.
NFT khác tiền mã hóa ở điểm nào
| Tiêu chí | Tiền mã hóa | NFT |
|---|---|---|
| Tính thay thế | Có, 1 đồng đổi được 1 đồng | Không, mỗi mã là một tài sản riêng |
| Số lượng | Hàng tỷ đơn vị | Thường hàng nghìn đơn vị cho mỗi bộ sưu tập |
| Chia nhỏ được | Có | Không |
| Nội dung đi kèm | Không có nội dung | Thường liên kết tới tệp hình ảnh, âm thanh |
| Biến động giá | Theo thị trường tiền tệ | Theo sàn giao dịch và phong cách cầu |
Sự phân biệt quan trọng vì nó quyết định NFT phục vụ mục đích gì. Người mua NFT thường không mua thông tin nằm trong tệp hình ảnh, vì bản gốc vẫn công khai trên mạng và có thể tải về hoặc chụp màn hình không giới hạn. Hình minh họa trong bài viết này chính là ví dụ: một menu chuột phải vẫn cho phép lưu ảnh từ NFT, chứng minh rằng NFT không ngăn chặn được việc sao chép tệp.
Quyền sở hữu, bản quyền và những giới hạn thực tế
Đây là phần dễ bị hiểu sai nhất. Việc sở hữu NFT theo nghĩa blockchain không tự động trao quyền tác giả cho người mua. Người sở hữu được phép giữ, chuyển nhượng và bán lại token, còn bản quyền tác giả với tác phẩm trực quan chỉ được chuyển giao nếu hợp đồng ghi rõ. Người mua chỉ có quyền sử dụng phi thương mại với hình ảnh thì quyền đó không kèm theo bản quyền, và người bán hoàn toàn có thể đúc thêm một NFT khác trỏ tới cùng một tệp.
Ngoài ra còn một số rủi ro cần cân nhắc:
- Không có bằng chứng quyền sở hữu thực sự: hợp đồng thông minh chỉ xác nhận chuỗi chuyển nhượng của mã token, chứ không kiểm tra xem người đúc có thật sự là tác giả hay không.
- Dữ liệu hỏng: vì metadata thường nằm ngoài chuỗi, hình ảnh có thể biến mất nếu dịch vụ lưu trữ ngừng hoạt động. Một số dự án đã đưa metadata vào chính chuỗi để giảm rủi ro này.
- Phí mạng: mỗi giao dịch chuyển nhượng đều tốn phí gas tùy theo tình trạng mạng tại thời điểm thực hiện, và các sàn giao dịch thường tính thêm phí dịch vụ của riêng họ.
- Thanh khoản không đều: phần lớn token thuộc các bộ sưu tập nhỏ hầu như không thể bán được với giá gần như bằng không.
Lịch sử và bài học từ làn sóng NFT
NFT đầu tiên được ghi nhận là tác phẩm tên Quantum, do Kevin McCoy và Anil Dash tạo năm 2014 và đăng ký trên chuỗi Namecoin. Đến 2016, các dự án như Rare Pepes bắt đầu dùng giao thức Counterparty trên Bitcoin. Chuyển sang Ethereum, tiêu chuẩn ERC-721 ra đời vào tháng 1 năm 2018, trùng với giai đoạn bùng nổ của CryptoKitties, trò chơi nuôi thú virtual làm quá tải năng lực xử lý của mạng ở giai đoạn đầu.
Giá trị giao dịch của thị trường NFT tăng từ 82 triệu đô la vào năm 2020 lên khoảng 17 tỷ đô la vào năm 2021, rồi sụt giảm mạnh. Báo cáo tháng 5 năm 2022 của báo The Wall Street Journal cho biết số giao dịch hằng ngày giảm 92 phần trăm so với tháng 9 năm 2021, còn số ví hoạt động giảm 88 phần trăm. Đến tháng 9 năm 2023, một báo cáo khác ước tính trên 95 phần trăm NFT đã mất toàn bộ giá trị, và một nguồn khác nói 79 phần trăm bộ sưu tập chưa từng bán được món nào.
Bài học rút ra khá rõ: giá trị của NFT nằm ở tính hiếm và khả năng giao dịch, không nằm ở công nghệ. Tệp hình ảnh luôn có thể sao chép, blockchain chỉ ghi nhận quyền giữ một mã duy nhất mà đa số người mua coi là biểu tượng của nó. Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn, đọc bài tổng quan về NFT trên Wikipedia, nơi lịch sử và số liệu được tổng hợp chi tiết hơn.
