Meta, công ty mẹ của Facebook và Instagram, vừa nhận phán quyết gây chấn động tại bang New Mexico, Mỹ khi tòa án yêu cầu hãng nộp thêm 567 triệu USD vào quỹ phòng chống tác hại tâm lý cho trẻ em, nâng tổng số tiền Meta phải chi trả trong vụ kiện này lên tới 942 triệu USD. Phán quyết ngày 7/8 của Thẩm phán Bryan Biedscheid kết luận các nền tảng Facebook và Instagram của Meta là “phiền toái công cộng” (public nuisance) khi để thuật toán gợi ý kết nối người lớn với tài khoản trẻ vị thành niên.
Số tiền 567 triệu USD mới nhất được tòa án New Mexico ra lệnh đưa vào quỹ điều trị và phòng ngừa sức khỏe tâm thần cho giới trẻ, sau khi bồi thẩm đoàn hồi tháng 3 từng phán Meta phải nộp 375 triệu USD tiền phạt dân sự với 75.000 vi phạm Luật Chống hành vi gian lận của bang này. Đây là một trong những vụ án gây hại cho trẻ em lớn nhất lịch sử ngành công nghệ Mỹ, và là hồi chuông cảnh tỉnh mạnh mẽ cho các nền tảng mạng xã hội trên toàn thế giới.
Vì sao Meta bị kết tội “phiền toái công cộng”?
Phán quyết dựa trên dữ liệu nội bộ của chính Meta. Tòa án trích dẫn các nghiên cứu nội bộ cho thấy hệ thống gợi ý của Meta từng trực tiếp kết nối tài khoản người lớn với tài khoản trẻ em trên Instagram, thậm chí có thời điểm định hướng kẻ xấu tiếp cận trẻ vị thành niên. Một nghiên cứu nội bộ của Meta năm 2019 xác định có tới 80% các kết nối vi phạm giữa người lớn và trẻ em xuất phát từ một tính năng gợi ý duy nhất.
Thẩm phán Biedscheid nhấn mạnh Meta không chỉ biết về vấn đề này mà còn có đủ nguồn lực để xử lý từ nhiều năm trước. Việc hãng chậm trễ sửa đổi thuật toán được tòa xem là nguyên nhân trực tiếp kéo dài tình trạng trẻ em tiếp xúc với nội dung không an toàn trên hai nền tảng lớn nhất thế giới.
Bản án còn yêu cầu Meta thay đổi sản phẩm như thế nào?
Không dừng ở tiền phạt, phán quyết còn buộc Meta thực hiện hàng loạt thay đổi sản phẩm tại bang New Mexico, có thể trở thành tiền lệ cho các bang khác của Mỹ:
- Gỡ bỏ lượt thích (Like) trên tài khoản của người dùng dưới 18 tuổi, chỉ hiển thị cho phụ huynh hoặc người giám hộ.
- Tạm dừng thông báo đẩy (push notification) cho người dùng dưới 18 tuổi trong khoảng 22h đến 7h sáng hôm sau.
- Giới hạn thời gian sử dụng của trẻ vị thành niên ở mức 90 giờ mỗi tháng, tương đương khoảng 3 giờ mỗi ngày.
- Tăng cường kiểm soát thuật toán gợi ý để ngăn kết nối người lớn – trẻ em.
Những yêu cầu này nếu được áp dụng rộng rãi sẽ làm thay đổi căn bản cách Instagram và Facebook thiết kế trải nghiệm cho người dùng trẻ tuổi, đồng thời tạo áp lực buộc các nền tảng khác như TikTok, YouTube, Snapchat phải rà soát lại chính sách bảo vệ trẻ em của mình.
Vì sao con số phạt lên tới gần 1 tỷ USD?
Khoản tiền 942 triệu USD là tổng của hai phần: 375 triệu USD tiền phạt dân sự từ bản án bồi thẩm đoàn tháng 3 với 75.000 vi phạm Luật Chống hành vi gian lận (Unfair Practices Act), và 567 triệu USD mới nhất cho quỹ khắc phục hậu quả. Mức phạt được tính theo từng vi phạm, mỗi vi phạm có thể lên tới hàng nghìn USD, khiến tổng số nhanh chóng vượt mức kỷ lục trước đây của ngành.
Đây cũng là vụ kiện đầu tiên ở Mỹ áp dụng học thuyết “public nuisance” – thường dùng cho ô nhiễm môi trường – vào một nền tảng mạng xã hội. Các nhà phân tích nhận định cách tiếp cận này mở ra con đường pháp lý mới cho hàng loạt vụ kiện tương tự đang chờ xử lý tại hơn 30 bang khác của Mỹ, nơi các gia đình và công tố viên cáo buộc mạng xã hội gây hại cho sức khỏe tâm thần của giới trẻ.
Meta phản ứng ra sao?
Người phát ngôn của Meta, ông Andy Stone, cho biết công ty không đồng tình với phán quyết và sẽ kháng cáo. Meta lập luận rằng hãng đã đầu tư hàng tỷ USD vào công cụ giám sát và bảo vệ trẻ em, đồng thời cho rằng việc quy kết toàn bộ trách nhiệm cho một thuật toán là không công bằng.
Dù vậy, giới quan sát cho rằng vụ án này đánh dấu bước ngoặt trong mối quan hệ giữa chính phủ Mỹ và các tập đoàn công nghệ lớn. Khi tiền phạt tính theo đầu vi phạm và học thuyết “public nuisance” được thừa nhận, chi phí pháp lý của việc thiết kế thuật toán thiếu an toàn sẽ trở nên quá lớn để bất kỳ nền tảng nào có thể xem nhẹ.
Tác động với người dùng Việt Nam
Dù phán quyết chỉ áp dụng tại bang New Mexico, người dùng Việt Nam vẫn có thể kỳ vọng những thay đổi tích cực. Meta đang vận hành Facebook và Instagram toàn cầu trên cùng một hệ thống thuật toán, nên nhiều tính năng bảo vệ trẻ em phát triển cho vụ kiện này có thể được triển khai rộng rãi để tránh rủi ro pháp lý tương tự tại các thị trường khác.
Với các bậc phụ huynh Việt Nam, vụ án là lời nhắc nhở về tầm quan trọng của việc giám sát hoạt động trực tuyến của con em. Các công cụ kiểm soát của cha mẹ như Family Center của Meta, kiểm soát thời gian sử dụng trên iPhone và Android, cùng thói quen trò chuyện cởi mở với trẻ về an toàn mạng vẫn là lớp bảo vệ hiệu quả nhất trước khi pháp luật kịp thay đổi.
Kết luận
Phán quyết 942 triệu USD tại New Mexico là lời cảnh báo rõ ràng nhất từ trước đến nay dành cho các nền tảng mạng xã hội: thuật toán gợi ý không thể đặt lợi ích tăng trưởng lên trên sự an toàn của trẻ em. Vụ án đang chờ kháng cáo của Meta và có thể mất nhiều năm để ngã ngũ, nhưng những thay đổi về quy định, thiết kế sản phẩm và trách nhiệm pháp lý mà nó mang lại gần như chắc chắn sẽ định hình lại ngành mạng xã hội trong nhiều năm tới.
Tham khảo thêm
Nguồn thông tin chính của bài viết: TechCrunch, The Verge, CNBC và Courthouse News Service.
